Na ka bor pyrkhat sha ka bor pyntreikam ban pyniar ia ka rep tynrai ki riewlum

Ha u snem 2021, ka lympung United Nations ka la khot ia ka World Food Summit ban kyntiew ia ki rukom pynmih jingbam kiba ia dei bad ka mariang. Kum u dkhot jong kawei na ki Preparatory Committees jong kane ka Summit, ka Indigenous Partnership for Agrobiodiversity and Food Sovereignty (TIP) kaba nga ialam na Rome, Italy, ka la iasaid halor kawei ka jingshisha ba ki rukom pynmih jingbam jong ki riewlum, ha ka jingshisha ki dei kiba shong nongrim halor ka mariang. Wat la bun sien ym ju don ba kham kren bad barabor ngi shah ieh khun swet pynban ki dei ka dawbah ba donkam tam na ka bynta ka lawei kaba ngi thrang bad angnud.

Ban pynshisha ia kane, ngi la pyndonkam ia ki tiar tynjuh (evaluation tools) jong ka FAO ban leh ia ka jingwad bniah (study) kaba kynthup ia kumba 500 tylli ki longiing ha ki 16 tylli ki jaka bapher bapher ha Thailand, India, Kenya, bad Mexico. Ki longiing na Meghalaya kiba ngi la wad bniah ki dei na ki shnong Dewlieh, Umsawwar, Plasha bad Darechikgre.

Ka jinglap jong ngi ka long kine ki rukom pynmih jingbam kim dei tang ki “lyngkha”; ki dei ki jaka ba bun jait ka jingim kine ki rukom pynmih jingbam kim dei tang ba shu trei kam, hynrei ki heh ki san bad ki phuh ki phieng. Ka buit barieh kam dei tang ka rukom rep rukom riang, hynrei ka dei ka jingiasnoh kaba jylliew bad ka dew met, ka riti ka dustur bad ka bynta ban “sumar bad ban iasam,” lang para briew, kumba ju ong U Khasi Khara “ka Tip Briew, Tip Blei”

Hynrei ngim kwah ba kine ki jinglap jong ngi kin sahkut noh tang ha kaba ngi shu buh jingthoh. Kumta ban pynkylla ia kine ki jingtip sha ki kam ha u snem 2024, ka TIP ka la shna ia kawei ka ‘Outcome Framework’ ba la pynshong nongrim halor saw tylli ki rishot ban kyntiew ia ka roi ka par, ki jingdon ba bun jait ha ka mariang (biodiversity), ka jingkoit jingkhiah (nutrition), ka lad kamai kaba shong nongrim halor ka mariang (nature-based livelihoods), bad ka jinglah ban iai shah ia ki jingkylla ka suin bneng (climate resilience).

Ha u snem 2025, ngi la sdang ban pynkylla ia kane ka Outcome framework sha ka jingpyntreikam da kaba wad bniah ia kita ki buit kiba lah ban ai shuh shuh ia ki jubab “templates of solutions” kiba lah ban pyntreikam ia kine ki lynti. Ngi la don ka bok ban ioh jingiarap pisa na ka Rockefeller Foundation, USA bad CS Fund, California, USA, ban sdang ban wad bniah ia kita ki buit ha ryngkat ka jingiatreilang bad ki shnong.

Ka sienjam banyngkong jong ngi ka la sdang ha Meghalaya. Da kaba iatreilang bad ka NESFAS, kaba dei ka kynhun kaba iatreilang bad ngi ha kane ka thain, ngi la kynthup lang ia ki tymmen ki san jong ki shnong, ki nongshet jingshet tynrai bad ki stad kiba ia dei bad ka koit ka khiah (nutritionists). Ryngkat lang ki la leh ia ka kam kaba phylla. Ki la shim ia ki “jingbam ba ioh na khlaw” (wild edibles) bad pyniasnoh ia ki bad ki prokram jingbam ja sngi ha ki skul.

Mynta ha Meghalaya, palat 2000 ngut ki khynnah ki long kiba ioh ban bam ia ka ja sngi kaba kynthup ia 13 tylli ki jait jhur ba ioh na khlaw. Kane ka jingdon jong ki khynnah ka nangkiew man ka sngi. Kine kim dei tang ka jingbam ba ki bam hynrei ka pyni ia ka spah jong ki kmie ki kpa tymmen jong ngi kiba ngi lah ban ioh na ka Mei-Ramew ha ki pliang ja jong ki. Kane ka rukom ka wanrah ia ka ioh ka kot kaba neh bad iarap markylliang (circular economy) namar ha ba ki kmie jong ngi ki kheit ia ki jhur khlaw ban die sha ki skul lane haba ki kmie ieid ki hikai ia ki khynnah skul kumno ban sumar ia ki kper skul, kane ka jingiaid ryngkhi jong ka koit ka khiah bad ka ioh ka kot ki ia tyllun bha. Ki khynnah ki sdang ban heh ban san ha ka koit ka khiah da ka ba ki tip ba ki lum ki wah ki dei ki ba bsa ia ki.

Ki jinglap jong ngi ki pyni ruh ba kane ka nuksa kaba ngi la shna ka don ka jingktah kaba khraw bad kaba lah ban pyniar. Ka NESFAS ka pyrshang ban pynioh ia ki bam katkum ki 10 jait ki thup jingbam ba la hikai da ka FAO, da shisha kane ka nang pynkhlain ia ka ioh ka kot ha ki shnong bad da kane ka pynskhem ia ka imlang sahlang lyngba ka jinglong trai ia la ka shnong ka thaw. Kaei kaba ngi shem ka long kaba i suk hynrei ka dei kaba jylliew haduh katta katta. Ka jubab ia ka jingeh jong ka roi ka par ha ka pyrthei baroh kawei kam shong tang ha ka jingstad jong ki kor ki bor ka juk mynta, hynrei ka dei ba ngi donkam ban phai biang sha ka jingiadei kaba khlain bad ka mei mariang. Da ka ba kyrshan ia ka rukom leh ne jingstad jong ki riewlum kam dei tang ba ngi sumar ia ka spah mariang, hynrei kumno ngi bsa ruh ia ka pateng ka ban wan ha ryngkat ka jingstad bad jingshemphang jong ki mynbarim.

Hapdeng u snem 2024 bad 2025, ka Sorkar Meghalaya bad ka NESFAS ki la iatreilang ban ai jinghikai ia palat 12,000 ngut ki nongshet jasngi ha skul. Ki heh sorkar kum u Swapnil Tembe bad Ka Kong Isawanda Laloo ki la long ki nongkyrshan ki ba radbah ha kaba ia dei bad kane ka sienjam. Ngi nang pynkylla ia ka ja sngi skul sha kawei ka jingiakhih na tynrai. Hynrei ka kam jong ngi ka kham jylliew ban ia ka rympei shet ja. Lyngba ka jingiatreilang bad ka Biodiversity Board ka Sorkar Meghalaya bad ka The Nature Conservancy, ka NESFAS ka iatrei bad ki imlang sahlang ban pynbha biang ia ki jaka kiba la duh ka bor da kaba pyndonkam ia ka ‘People’s Perspective Management Plans.’ Ngi pyniasnoh ia ka jingshemphang tynrai bad ka rukom pynbha mariang (biocentric restoration) jong ka Indigenous Peoples’ Unit ha FAO, Rome.

Bad kaba donkam tam, ngi la pyniasnoh ia ki samla. Hadien ka webinar jong ka TIP ha u snem 2025, ki samla na Meghalaya ki la ioh ban wad bniah shuh shuh ia ki 10 tylli ki buit thymmai na tynrai naduh ki syllai, ki khlaw kiba ngi ioh ngap haduh ki dieng kiba pynbiang nitrogen ia ka khyndew. Kane ka pyni ba ki dang don ki nong wad jingtip bad ki nongialam na ka bynta ka lawei. Da kaba pynrung kyrteng ia 21 tylli ki Agroecology Cooperatives, ka NESFAS ka nang pynkupbor ruh ia ki Mei-Ramew cafes bad ki skul ban thied ia ki mar tynrai bad ban pynneh ia ka spah hapoh ka shnong ka thaw. Kane ka rukom pynneh pynsah ia ka ioh ka kot kaba ngi kyntiew ka la ioh ruh ia ka jingithuh na ki kynhun bapher bapher ha ka pyrthei kum ka International School Meals Coalition bad ka Indigenous Peoples Food Systems Coalition. Ngi nang pynshisha ba ki rukom pynmih jingbam tynrai kim dei ki tiar mynnor—hynrei ki dei ka shabi jong ka lawei jong ngi.

Don lai tylli ki jinghikai ba donkam: Kaba nyngkong ka jingshisha kaba don sakhi ka donkam. Ngi la pyndonkam ia ka rukom wad bniah lyngba ka TAPE jong ka FAO ban pynshisha ba kine ki rukom treikam kiba ngi khein poh ki treikam bha. Katba ka jingpyndonkam ia ka Artificial Intelligence (AI) ka nang kiew, kumta ngi donkam shuh shuh ka jingiasaid ban pynmih ia ki sakhi satar kiba biang da kaba pyniasnoh bad pynshong nongrim bad ka rukom im kaba kyrpang jong ki riewlum.

Kaba ar, ka jingtei ia ki lynti iaid (bridges) ka treikam. Ka ‘Outcome Framework’ jong ngi ka la ailad ia ka stad saian bad ka jingshemphang tynrai ban iatreilang kum kiba iaryngkat bor bad kane ka pynmih ia ka jingshemphang kaba thymmai.

Kaba lai, ka rukom treikam (policy) kaba bit ka donkam. Kane ka sienjam ka la jop namar ba ka Sorkar Jylla Meghalaya bad ki kynhun pynioh pisa ha ka ri kum ka Tata Communications, Rural Electrification Corporation, LIC HFL bad kiwei, lyngba ka Corporate Social Responsibility (CSR) ka India, ki la wan ban ai ia ka jingiarap pisa kaba donkam.

Ngi don ruh ki paralok jong ngi na Thailand, Kenya, bad Mexico kiba la iaid ha kane ka lynti ban kyntiew bad pynjanai shuh shuh ia ka rep tynrai. Ban iaid sha khmat ban pyntreikam, ki ruh ki donkam iaka jingbtin lynti ne ki jingkyrshan ba pher ba lah ban pyntyllun iaka Outcome Framework haryngkat bad ki nongshong shnong kiba ka khyndew ka shyiap jong ki kadei ka ba bsa iaki. Ka rep tynrai kam dei tang ka rukom ne ka tynrai ba ki leh ne ki pyrshang hynrei kadei ka nongrim ne ka jingshai ka ban pyni iaka lawei baphyrnai. Kumta, ngi khot bad wer iaki ki nongshna ain bad ki nongai jingiarap pisa ba kin ia snoh kti lang bad ngi ha kane ka bynta.

Ka lawei kaba neh kam dei ka jingphoh sniew, hynrei ka dei ba ngin jied ban leh mynta hi, khamtam katba ngi iatyngkhuh bad ki jingeh na ki jingduna ki mar poh khyndew (fossil fuel). Da kaba kyrshan ia ki sienjam ba ialam da ki riewlum, ngi pyniasnoh ia ka jingshemphang jong ka mynnor bad ka kular jong ka lawei.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *