Da ka jingmih noh jong ki dkhot kiba ha khmat; hato ka WHO ka la duh noh ia ka jingshaniah? Hato ka India kanpyrkhat biang ia la ka jong ka kyrdan?

Ha kylleng ka pyrthei, ka la don ka jingpeit bniah biang ha kaba iadei bad ka jingshaniah ia ka World Health Organization (WHO). Ka raijong ka United States’ ban mih noh na kane ka seng ka long kum kawei na ki jingpyn kyndit bynriew, kaba la pynlong ki ri kum ka ri Argentina, Hungary, bad Russia ban pyrkhat bha biang ia ka jingiateh jong ki bad kane ka seng. Ki nongkynthoh ki la pynpaw ia ki jingsngew jong ki ba ka WHO kam treikam shuh kum kata ka seng ka bym don kano kano ka jingiashah liang, hynrei pynban kadei ka seng kaba la pyniaid ne saindur da tang ki katto katne ki nong noh synniang kiba khlain bor bad ba ai jingmyntoi.Kane ka kdew ia ka jingeh kaba khraw bha: ka seng kaba peit ia ka koit ka khiah ha shityllup ka pyrthei hynrei kaba iaid lait pat ia ki jingshisha jong ki ri, kabym pdiang ia ki kyndon kiba iahap, bad kaba buh ia ki jingsngew halor ban ia kiei kiba mih na ka. Na ka bynta ka ri kum ka India—kaba ki nongshong shnong ki don haduh 1.4 billion ngut kiba don ha la ki jong ki jait jingpang bapher bapher—kane ka jingpynkhim ia ka ain ka wanrah ia ka jingeh kaba khraw bha. Ka India ka ju paw bha kum ka ri kaba thaw ia la ka jong ka rekod. Ha ka por ba jur bha ka jingpang HIV/AIDS, ka ieng skhem triang pyrshah ia ka jingpynbor jong bun ki ri ban ai ia ki jingsumar kiba lah ban kot bor—kaba nang pynjanai ia ka lad ai jingshakri ha ka pyrthei. Ka jingialap paidbah ha India ha kaba iadei bad ka polio ka la jop lyngba ki lad ki lynti bad ki buit treikam thymmai ha ki shnong ki thaw bad ka jingleit ban pynpoi ia ki jingsumar sha ki shnong ki thaw, ym ba la shim ia ka rukom pyntreikam ia kane na shabar. Bad ha ka por ba wan ka khlam COVID-19, ka India ym tang ba ka la shna ia la ka jong ka rynsan ban ai tika ka (CoWIN) hynrei ka la lam khmat ia ka pyrthei baroh kawei ban weng ia ka TRIPS ban pyntikna ban ioh ia ka tika. Ym tang kine kiba long ki khana jingjop ha ka liang ka koit ka khiah—hynrei ki long ki jingshisha jong ka jingkhlain ka ri ha ka liang ka jingshakri ha ka koit ka khiah.

Yn ym lap shuh da kiwei pat kiba kham shai ban ia ka jingtehlakam ia ka jingdih duma, ha kaba ki kyndon ain ha ka pyrthei ki long kiba la shna ban iahap bad kito kiba khlain ka jingnoh synniang. Hadien ka jingmih noh jong ka U.S. withdrawal, ka Bill & Melinda Gates Foundation bad Bloomberg Philanthropies ki la long ki ar tylli ki kynhun kiba khlain tam ban noh synniang ha kaba iadei bad ka jingtehlakam ia ka jingpyndonkam duma—kaba la tam ruh wat ia ka ri ba khlain bha ka jingnoh synniang kum ka China— ha kaba ka Gates Foundationka la noh synniang haduh $616 million bad ka BloombergPhilanthropies ka la noh synniang $1.58 billion naduh ka snem 2005. Ki kyndon ain jong ka India ha kaba iadei bad u duma ka pyni ba kane ka jingbym ia biang ha ka pyrthei kawanrah ia ka jingktha. Da ka jingdon jong palat 267 million ngut ki nongpyndonkam—bun na ki kiba shaniah ha ki jingdih kum u duma ba khlem tdem bad kiwei kiwei ki jingdih—ka India kadei ka ri kaba bun tam ki briew kiba ha la ki jong ki jong ki rukom long kiba pyndonkam ia u duma. Hynrei wat la katta ka jingiakhleh, mynta la palat phew snem, ka ri ka la pdiang ia bum tylli ki kyndon hapoh jong ka WHO’s Framework Convention on Tobacco Control (FCTC)—kaba la saindur da kiei kiei kiba nabar ban ia kaba napoh. Ka jingmih na kane ka long kaei kaei kabym pynsngewtynnad. Katba ka India ka pynmih palat ₹76,000 klur tyngka man na u snem na ka khajna ba shim na u duma, tang ₹5 klur tyngka la ai na ka bynta ban pynduh ia u duma ha ka snem 2024–25—kaba pyni ia ka jingbym lah ban pyniasoh hapdeng ka jingbun ka jingeh bad ka jingjubab. Ka jingbuh ia ki kyndon ain ka long kabym biang, ka jingkyrshan ka long kaba dang duna, bad kiwei kiwei ki lad ki lynti kiba kham duna ka jingma ki dang shah khang—wat haba la iohi tyngkrein ia ki jingshisha katkum ka saian kaba iahap bad ki. Kane ka jingbym biang hapdeng ki kyndon ain ba ka jingmih na kata ka la pynmih ia ki jingkylli kiba kongsan: hato kita ki kyndon ba tehlakam ia u duma ki iahap ne em bad ka thong jong ki jingshakri ia ka koit ka khiah ki paidbah ha India—ne kadei tang ka jingpynkhlain ia ki kyndon ban ai jingmyntoi ia ki katto katne bad leh bym suidniew ia ka jingshisha ba paw tyngkrein?

U Prof Dr Konstantinos Farsalinos, Cardiologist uba long ruh uwei na ki nongwad bniah ba paw bha ha kaba iadei bad ka jingpynduna ia ka jingma ha GreeceU ong,“Mynta ngi dang don haduh 1.2 billion ngut ki briew kiba dih duma ha ka pyrthei bad ki ri kiba heh kum ka India bad Brazil ki duh ia ka lad ka kabu ban iashim bynta ha ka rukom treikam ban pynduna ia ka jingma bad pynduk ia ki nongdih duma ia ka hok jong ki ban dih da kiwei ki jait jingdih kiba kham duna ka jingktah ia ka koit ka khiah. Kam don jingiadei eiei bad ka science, namar ba ka science ka long kaba shai. Bad kane ka la wanrah ia shibun ki jingkylli ba kumno ki nongdih duma kim ioh ia kaei kaba ki donkam bad kaei kaba kidei hok ban ioh.”